Józef Piłsudski Institute of America for Research in the Modern History of Poland, Inc.

Zasoby archiwalne Powstań Śląskich (1919-1921)

Strona głównaKatalogO zbiorachPowstania Śląskie

HISTORIA KOLEKCJI „POWSTANIA ŚLĄSKIE”

Kolekcja dokumentów „Powstania Śląskie” jest przechowywana w Instytucie od 1943 roku, czyli od początku istnienia organizacji w Nowym Jorku. Liczy prawie 13 metrów bieżących i składa się z 839 jednostek archiwalnych, czyli teczek. Kolekcja ta stanowi fragment zbiorów przedwojennego Instytutu Józefa Piłsudskiego. Akta te wraz z innymi kolekcjami zostały uratowane we wrześniu 1939 roku z płonącej Warszawy i przewiezione do Rumunii, gdzie na przełomie 1939/40 zespół pod przewodnictwem mjr Bolesława Waligóry i kpt. Stanisława Librewskiego sporządził ponowny ich spis. Z Rumunii akta te trafiły do Francji, następnie do Lizbony, skąd w roku 1941 wyekspediowano je do Stanów Zjednoczonych. 1 kwietnia 1943 roku komisja pod przewodnictwem ambasadora RP w Waszyngtonie Jana Ciechanowskiego dokonała otwarcia skrzyń przesłanych z Lizbony i po pewnym czasie materiały te zostały przekazane do Instytutu Piłsudskiego w Ameryce.

Zbiór „Powstania Śląskie” to materiały personalne dotyczące Powstańców Śląskich. W Polsce przetrwały wojnę, choć ze znacznymi ubytkami, dokumenty proweniencji wojskowej: Polska Organizacja Wojskowa, oddziały i formacje powstańcze łącznie z Naczelną Komendą Wojsk Powstańczych. Obecnie są one w Centralnym Archiwum Wojskowym. Niestety podczas II wojny światowej zaginęły akta plebiscytowych instytucji cywilnych, razem z Polskim Komisariatem Plebiscytowym w Bytomiu. Wobec takiego stanu rzeczy, dokumenty przechowywane w Instytucie mają unikatową wartość dla historii Polski. Generalnie zawierają one materiały dotyczące I, II, III Powstania Śląskiego, tj. szczegółową ewidencję imienną powstańców z uwzględnieniem podziału na poszczególne bataliony i kompanie, spisy ewidencyjne oficerów i podoficerów, lekarzy, sanitariuszy, telefonistek, urzędniczek. Zachowały się także listy i księgi chorych, rannych i zabitych. Część zbioru stanowią także:

  • Raporty, rozkazy i depesze Głównego Dowództwa Milicji Górnośląskiej
  • Akta Naczelnej Komendy wojsk Powstańczych, np. Oddział dla Spraw Górnego Śląska przy 23 Dywizji Piechoty, akta Grupy Wschodniej, Grupy Północ, Grupy Południe, Grupy Wawelberga. A także rozkazy, raporty, meldunki, czy sprawozdania Adiutantury Szefa Sztabu, akta Oddziału Kierownictwa Transportów, akta Intendentury, Szefa Sanitarnego, Szefa Kolejnictwa, Szefa Łączności, Szefa Inżynierii i Saperów, mapy, szkice i plany operacyjne.
  • Raporty Polskiego Komitetu Plebiscytowego dla Górnego Śląska
  • Dokumentacja Komitetu Pomocy na powiat Koźle i północną część Raciborskiego.

Obecnie trwa konserwacja i mikrofilmowanie kolekcji w celu zabezpieczenia dokumentów przed zniszczeniem. 19 grudnia 2002 roku Instytut podpisał umowę z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych (NDAP), według której NDAP zobowiązała się do konserwacji kolekcji, wykonania mikrofilmów i do przekazania jednego egzemplarza mikrofilmów do Instytutu, a także do zorganizowania transportu poszczególnych partii kolekcji z Nowego Jorku do Warszawy i z powrotem. W tym momencie warto też wspomnieć o nieocenionej pomocy Konsulatu Generalnego RP w Nowym Jorku i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które przejęły sprawy organizacji transportu kolekcji, jak również o Centralnym Laboratorium Konserwacji Archiwaliów w Warszawie, gdzie wykonano mikrofilmy i konserwacje, i Bibliotece Śląskiej, która jest odpowiedzialna za konserwację kolekcji. Natomiast w Archiwum Państwowym w Katowicach jest budowana baza danych „Powstaniec”, w której to zapisywane są wszelkie dane dotyczące poszczególnych powstańców.

Dzięki współpracy Instytutu z instytucjami rządowymi w Polsce należy mieć nadzieję, że kolekcja „Powstania Śląskie” znajdzie na nowo swoje miejsce w polskiej historii.

Powrót do strony głównej

© 2008 Józef Piłsudski Institute of America, 180 Second Avenue, New York, NY 10003. Realizacja: 3W Serwisy Inf.