Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce w swoich zbiorach przechowuje bezcenne źródła odnoszące się głównie do historii najnowszej ziem polskich, jak i Polaków w świecie, zarówno po obu stronach Atlantyku. Wśród zbiorów Instytutu odnaleźć można dokumenty dotyczące kluczowych postaci i wydarzeń z XX wieku, w tym wojny światowe, emigrację polityczną, działalność dyplomatyczną i kulturalną Polaków za granicą.

Wśród mniej znanych i wciąż zasługujących na szersze zainteresowanie badaczy, znajduje się także zbiór Waleriana Płatonowa. Płatonow, który pełnił funkcję Sekretarza Stanu Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX wieku, odegrał kluczową rolę w zarządzaniu administracją Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. Jego korespondencja, raporty oraz inne dokumenty przechowywane w zbiorach Instytutu, stanowią ważne źródło wiedzy na temat stosunków politycznych i społecznych w Królestwie Polskim, szczególnie w kontekście jego zależności od Imperium Rosyjskiego. Kolekcja ta jest unikalna, ponieważ rzuca światło na funkcjonowanie administracji Królestwa Polskiego oraz relacje Płatonowa z polskimi i rosyjskimi elitami politycznymi. Materiały te mają szczególne znaczenie dla badaczy zajmujących się historią Polski pod zaborami, gdyż dostarczają szczegółowych informacji na temat polityki wewnętrznej, zarządzania administracyjnego czy też polityki wobec ludności, co miało wpływ na życie codzienne mieszkańców Królestwa Polskiego w XIX wieku.

Walerian Płatonowicz Płatonow, urodzony w 1809 roku, zmarł w 1893 roku. Od 1866 roku pełnił funkcję członka Rady Państwa Rosyjskiego, a w latach 1864-1866 był Sekretarzem Stanu Królestwa Polskiego. W 1850 roku, poślubiwszy Polkę Teodorę Drzewicką, córkę Stanisława Nowakowskiego, szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Płatonow otrzymał miasto Biłgoraj jako posag i stał się jego ostatnim właścicielem. Po stłumieniu powstania styczniowego (1863-1864) sprzedał Biłgoraj rządowi rosyjskiemu 1 lipca 1864 roku. W latach 80. XIX wieku popadł w konflikt z księciem A. M. Gorczakowem, jednym z najważniejszych współpracowników cara Aleksandra II oraz ministrem spraw zagranicznych Rosji (1856-1882) i ostatnim kanclerzem Imperium Rosyjskiego (1867-1883). W wyniku tego konfliktu Płatonow opuścił Rosję i osiedlił się w Paryżu.

Teodora Drzewicka-Płatonow. Źródło: IJP

Kolekcja, o której mowa, jest niezwykle bogatym i cennym źródłem dokumentującym funkcjonowanie ustrojowe, prawne i gospodarcze Królestwa Polskiego w XIX wieku. Zgromadzone w niej materiały dostarczają cennego wglądu w procesy administracyjne, prawne i ekonomiczne zachodzące w Królestwie w tym okresie. Stanowi ona nieocenione źródło dla badaczy historii, prawa, ekonomii oraz edukacji w Królestwie Polskim, a także relacji międzynarodowych i polityki wewnętrznej. Ze względu, iż Płatonow był właściciel Biłgoraju, badacze historii lokalnej odnajdą i bezcenne informacje dotyczące funkcjonowania miasta w połowie XIX wieku.

Na szczególną uwagę zasługują dokumenty dotyczące projektów budżetowych dla różnorodnych instytucji edukacyjnych: szkół powiatowych, gimnazjów, liceów, wyższych zakładów naukowych, także tych przeznaczonych dla kobiet oraz zakładów specjalnych. Obecność tych dokumentów w kolekcji pozwala na analizę, w jaki sposób państwo planowało rozwój szkolnictwa w Królestwie Polskim oraz jakimi środkami finansowymi operowały instytucje edukacyjne. To cenny wgląd w edukacyjną politykę państwa oraz jej powiązania z polityką społeczną, w tym z polityką wobec kobiet.

Zawarte w kolekcji uwagi do projektu ustawy dotyczącej społeczności żydowskiej w Księstwie Warszawskim oraz do prawa o powszechnym nauczaniu w różnych językach (polskim, rosyjskim i francuskim) pokazują, jak skomplikowana była struktura społeczna oraz jak istotną rolę odgrywała polityka wielokulturowa. Ukazują one dążenia władzy do uregulowania praw i obowiązków społecznych mniejszości narodowych i religijnych, co może stanowić cenne źródło do badań nad polityką asymilacyjną oraz edukacyjną w Królestwie Polskim i Księstwie Warszawskim.

Interesujący fragment stanowi przemówienie hrabiego Andrzeja Zamoyskiego, wygłoszone na posiedzeniu Towarzystwa Rolniczego i przetłumaczone na język rosyjski. Oznacza to, że tego rodzaju inicjatywy i debaty miały szerszy zasięg i były obserwowane nie tylko w Królestwie Polskim, lecz także w szerszych kręgach Imperium Rosyjskiego. Dodatkowo materiały z Nadzwyczajnego Posiedzenia Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w sprawie oczynszowania włościan z listopada/grudnia 1861 roku dostarczają szczegółowych informacji na temat reform agrarnych, które miały na celu zmianę stosunków między chłopstwem a ziemiaństwem, co jest kluczowym zagadnieniem w historii społecznej i gospodarczej tego okresu.

Kolekcja zawiera także liczne korespondencje z czołowymi postaciami tamtych czasów, m.in. z Aleksandrem Wielopolskim, Michaiłem Gorczakowem, Nikołajem Adalbergiem czy Piotrem Wałiujewem. Te dokumenty są świadectwem ówczesnych relacji politycznych na najwyższych szczeblach władzy oraz ukazują interakcje między lokalnymi i imperialnymi elitami. Badacze relacji między Królestwem Polskim a Imperium Rosyjskim znajdą tu cenne informacje o kluczowych postaciach, które miały wpływ na kształtowanie polityki w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku.

Wartość poznawcza tej kolekcji polega na wieloaspektowym wglądzie w struktury władzy, mechanizmy administracyjne, edukacyjne oraz ekonomiczne funkcjonujące w Królestwie Polskim. Dzięki bogactwu materiałów źródłowych, badacze mogą szczegółowo prześledzić procesy decyzyjne oraz interakcje między lokalnymi i imperialnymi władzami. Kolekcja stanowi także nieocenione źródło do badań nad reformami społecznymi i edukacyjnymi, a także nad polityką wobec mniejszości narodowych i religijnych w Królestwie Polskim.

Materiał zawiera też interesujące źródła pokazujące skomplikowane realia życia politycznego lat 60. XIX wieku. Z jednej strony stagnacja polityczna, która nastąpiła po klęsce i w konsekwencji powstania listopadowego i pogłębiona rusyfikacja nie wpływała korzystnie na morale ludności. Społeczeństwo inspirowane było również i dalszymi wydarzeniami patriotycznymi, wywołującymi protesty polityczne. Przykładem takiego wydarzenia był pogrzeb generałowej Katarzyny Sowińskiej w czerwcu 1860 roku, przywódcy powstania listopadowego i obrońcy warszawskiej Woli z 1831 r. Podobnie i w listopadzie tego samego roku, w rocznicę zrywu, rozpowszechniano wśród ludności materiały patriotyczne tj. pamiątkowe odznaki z bohaterami narodowymi, śpiewniki polskie patriotyczne. W lutym roku 1861 doszło do kolejnych manifestacji, gdzie w celu pacyfikacji wojsko rosyjskie zamordowało pięciu jej uczestników. Ich pogrzeb jeszcze bardziej wywołał burzliwe nastroje społeczne. W kwietniu doszło do ponownych manifestacji, gdzie w wyniku otwarcia ognia doszło do jeszcze większych strat osobowych (źródła podają nawet do kilkuset zabitych, jednak trudno wskazać dokładną liczbę). W konsekwencji burzliwych nastrojów w październiku 1861 r. namiestnik Królestwa Polskiego ogłosił stan wojenny. Burzliwe nastroje były zapowiedzią tego, co przyjdzie wraz z powstaniem styczniowym dwa lata później.

Nawiązania do nastrojów społecznych z tego okresu z Królestwa Polskiego i Warszawy odnaleźć możemy także i. w kolekcji Płatonowa, czego wyrazem jest ten anonimowy list, zaadresowany do Płatonowa, a obok korupcji aparatu biurokratycznego wspomina także i o podejściu społecznym do cara, do którego ludność „utyskuje nienawiścią”, mówiąc o kolportowanych modlitwach antycarskich.

List do Waleriana Płatonowa, 1860, anonimowy nadawca. Zbiory: IJP.

Kolekcja zawiera niezwykle cenne materiały dotyczące jednego z kluczowych wydarzeń w historii Polski po rozbiorach – powstania styczniowego. W zbiorze znajdują się m.in. odezwy rządu narodowego dotyczące uwłaszczenia chłopów, które miały na celu zaangażowanie ludności wiejskiej w powstanie i zachęcenie jej do walki o niepodległość Polski. Uwłaszczenie było kluczowym argumentem, mającym na celu pozyskanie mas chłopskich dla sprawy narodowej, co pokazuje, jak istotną rolę odgrywał ten element w strategii powstańców. W kolekcji znajdują się również odezwy Komitetu Centralnego Narodowego skierowane do mieszkańców Warszawy, a także liczne druki ulotne, które wzywały Litwinów i Rusinów do walki w powstaniu. Dokumenty te ukazują powstanie styczniowe jako ruch o charakterze ponadklasowym i ponadnarodowym, sięgający do idei wspólnego dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, co świadczy o próbach odwołania się do szerszej tożsamości narodowej i regionalnej.
Dodatkowo, w zbiorze znajdują się instrukcje powstańcze, które były kolportowane wśród powstańców, co ukazuje zorganizowany charakter tego zrywu. Dzięki tym dokumentom można zobaczyć, jak ruch narodowy próbował jednoczyć różne grupy społeczne i etniczne, mobilizując ich do wspólnej walki przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Kolekcja pozwala zatem na głębsze zrozumienie wieloaspektowego charakteru powstania styczniowego – jako zrywu nie tylko militarnego, ale także społecznego i politycznego, który miał na celu zjednoczenie różnych warstw i narodowości w walce o wolność.
Kolekcja dokumentów dotyczących powstania styczniowego pozwala lepiej zrozumieć nie tylko jego militarne, ale i społeczne oraz polityczne aspekty. Zawiera odezwy i druki ulotne, które pokazują starania powstańców o mobilizację różnych grup społecznych i narodowych, co podkreśla jego charakter jako ruchu ponadklasowego i ponadnarodowego.

Dokumenty z czasów powstania styczniowego 1863/1864: Odezwa Mariana Langiewicza wzywająca do powstania. Zbiory: IJP.

Kolekcja stanowi bezcenne źródło informacji, z którego skorzystać mogą zarówno studenci zainteresowani historią ziem polskich, jak i zawodowi historycy prowadzący badania nad dziejami Europy. Materiały te pozwalają zgłębić nie tylko kontekst historyczny Polski i Polaków, ale również sytuację mieszkańców wieloetnicznych ziem dawnej Rzeczypospolitej. Ukazują one złożoną historię Europy XIX wieku – okres powstań, zrywów narodowowyzwoleńczych, a także dynamicznych przemian gospodarczych, prawnych i ustrojowych. Szczególną wartość kolekcji stanowi bogaty zbiór egodokumentów, w tym korespondencji kierowanej do Waleriana Płatonowa w różnych językach, takich jak francuski, rosyjski i polski. Również ciekawostką jest zbiór wierszy dla małżonki Płatonowa – Teodory – w języku polskim, co stanowi potencjał dla badaczy literatury polskiej XIX wieku. Ten różnorodny materiał epistolarny oferuje unikalny wgląd w międzynarodowe kontakty, politykę, kulturę i życie codzienne XIX-wiecznej Europy, czyniąc kolekcję nieocenioną dla badaczy, którzy chcą zrozumieć szerszy kontekst wielokulturowych i wielojęzycznych interakcji w tym okresie. W związku z tym, zbiór ten staje się kluczowym narzędziem w badaniach nad historią osobistą i społeczną tego burzliwego czasu.

Kolekcja w formie zdigitalizowanej dostępna jest na stronie internetowej Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku. Szczegółowy wykaz dokumentów z Archiwum Waleriana Płatonowa został opublikowany przez Jerzego Gołosa w wersji polskiej i angielskiej: J. Gołos, Polonica w Archiwum Waleriana Płatonowa w: Archeion, t. LXI (1974), s. 199-216 oraz J. Gołos, The Platonov Papers In The Józef Piłsudski Institute Of America w: The Polish Review, vol. XXV (1980) No. 2, p. 56-70.

Opracowanie: Kamil Ruszała

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa

Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej