Sztuka i wojna pozornie się wykluczają. Podkreśla to parafraza przysłowia Cycerona, niekiedy przywoływana w kontekście kontrastu między bezwzględnością i totalnością doświadczenia wojny a wymagającą spokoju ducha twórczością artystyczną: Inter arma silent Musae – w czasie wojny muzy milczą. Wojna jest bowiem zaprzeczeniem twórczości – aktem destrukcyjnym, totalnym, niszczycielskim, często bezsensownym. Pewien rodzaj ekspresji artystycznej rzeczywiście trudno pogodzić z doświadczeniem wojny. Z drugiej strony jednak, sztuka czerpie ze wszystkich obszarów życia – także z tych najtrudniejszych.

Działania wojenne od starożytności stanowiły temat twórczości artystycznej. Już w reliefach Starożytnej Grecji pojawiały się sceny bitewne; Rzym chlubił się militarnymi zwycięstwami na płaskorzeźbach kolumn i łuków triumfalnych. Rzeźbiarskie przedstawienia wojowników gloryfikowały postawy heroiczne, wpisując się w porządek militarnych mitów. Malarstwo również wielokrotnie sięgało po tematykę wojenną – dość wspomnieć słynną renesansową Bitwę pod San Romano Paolo Uccella czy ikoniczny cykl grafik Francisco Goi Okropności wojny.
Polskie malarstwo świeckie, którego historia sięga renesansu, również otwiera temat wojenny – jednym z jego pierwszych dzieł jest Bitwa pod Orszą (namalowana ok. 1525 r. przez anonimowego artystę z otoczenia Suchodolski, January „Obrona Częstochowy”Zygmunta Starego). Bodaj najsłynniejszym obrazem polskiego malarstwa świeckiego jest z kolei Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki. Podobnie, w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku – obok pejzaży, portretów i scen rodzajowych – znajdują się również obrazy o tematyce batalistycznej. Wątek ten otwiera Obrona Częstochowy Januarego Suchodolskiego. To jeden ze starszych obrazów w zbiorach Instytutu – pochodzi z połowy XIX wieku. Nie jest sygnowany ani datowany; niewykluczone, że jest to autorska kopia monumentalnego obrazu znajdującego się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Sam autor znany jest przede wszystkim z malarstwa batalistycznego – oprócz artystycznego rzemiosła był również oficerem, absolwentem Szkoły Kadetów i uczestnikiem powstania listopadowego. Umiejętnie łączył warsztat malarski z wojskową dyscypliną i hartem, kształtowanymi przez 18 lat służby. Scena z obrazu odnosi się do oblężenia Jasnej Góry podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku – wydarzenia, które przełamało krytyczny moment obrony Rzeczypospolitej. Centralną postacią jest ojciec Augustyn Kordecki, przeor pauliński i dowódca obrony. To właśnie to wydarzenie ugruntowało szczególną pozycję obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w polskim porządku symbolicznym. Rok później król Jan Kazimierz złożył śluby lwowskie, oddając Rzeczpospolitą pod opiekę Maryi, którą ogłosił Królową Korony Polskiej. Wizualnie ten prymat Maryi ukazany jest poprzez górujący nad całym przedstawieniem sztandar z jej wizerunkiem, trzymany przez obrońców klasztoru.

Kossak, Wojciech „Potyczka”Do walk wyzwoleńczych nawiązuje kolejny obraz batalistyczny – Potyczka Wojciecha Kossaka. Ukazuje on starcie I Pułku Ułanów Legionów Polskich z oddziałami rosyjskimi w trakcie I wojny światowej. Obraz charakteryzuje się typową dla malarskiego rodu Kossaków dynamiką i mistrzowskim przedstawieniem koni – pełnych pędu, bitewnego szału, żywiołu. W zupełnie odmiennym tonie, bo statycznym i majestatycznym, ten sam artysta przedstawił Józefa Piłsudskiego na Kasztance. To malarskie ujęcie polskiego przywódcy – wykonane w 1928 roku, po przewrocie majowym – stanowi wizualny hołd, przywołujący symboliczny motyw wodza na koniu, zakorzeniony głęboko w polskiej tożsamości.

Kossak, Wojciech „Józef Piłsudski na Kasztance”
Szczególne miejsce w zbiorach Instytutu zajmuje obraz Zdzisława Czermańskiego, przedstawiający scenę z powstania w getcie warszawskim. W ekspresjonistycznej manierze ukazano grupę mężczyzn z karabinami na tle ulic zniszczonej Warszawy. Powstańcy, w heroicznej postawie, idą na niemal pewną śmierć – przeciwstawiając się machinie zagłady, która definiowała niemiecką okupację Polski podczas II wojny światowej. Czermański, artysta polonijny związany z Instytutem, w czasie wojny zaangażowany był w działania propagujące sprawę polską poprzez sztukę. Jeden z bojowników na obrazie nosi biało-czerwoną opaskę – subtelny, lecz wymowny detal, symbolicznie łączący losy Polaków i Żydów w czasie wojny i zagłady Warszawy.

 Przywołane obrazy oddają kluczowe toposy polskiej wyobraźni narodowej. Obrona Częstochowy podkreśla zasadniczo defensywny charakter polskich działań zbrojnych i eksponuje rolę Matki Boskiej w narodowej symbolice. Sceny batalistyczne Kossaka ukazują ducha narodu poprzez majestatyczność i żywiołowość kawalerii. Obraz Czermańskiego wnosi do tej narracji wymiar heroizmu tragicznego oraz wskazuje na splecenie losów polskich i żydowskich.
Motyw sztuki i wojny w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego stanowi również wymowne rozwinięcie charakteru samej instytucji, która od dekad gromadzi i pielęgnuje bezcenne zasoby związane z walką o polską tożsamość, kulturę i duchowe przetrwanie – toczące się zarówno na polach bitewnych, jak i na kartach literatury, w sztuce, w kulturze.

Zapraszamy do Wirtualnego zwiedzania Instytutu.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa

Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej