Korzystanie z archiwum

Szacuje się, że w czasie II wojny światowej na terenie III Rzeszy znalazło się od 3 do 4,5 mln Polaków. Byli to przede wszystkim robotnicy przymusowi, więźniowie obozów koncentracyjnych oraz jeńcy wojenni. W tej grupie znajdowały się również kobiety i dzieci. Te ostatnie trafiały do Niemiec zarówno wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej, jak i samodzielnie, ponieważ także one były obejmowane systemem przymusowego zatrudnienia. Kilkadziesiąt tysięcy polskich małoletnich okupanci niemieccy wywieźli w celu ich germanizacji.

Zbiory polskiej sztuki w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce kryją wiele dzieł, które – poza wartością artystyczną – stanowią świadectwo szczególnego dialogu polsko-amerykańskiego. Jednym z takich obiektów jest grafika przedstawiająca portret pierwszego amerykańskiego prezydenta, George’a Washingtona. Kontekst tego dzieła jest szczególnie ciekawy i wielowątkowy.

Sztuka i wojna pozornie się wykluczają. Podkreśla to parafraza przysłowia Cycerona, niekiedy przywoływana w kontekście kontrastu między bezwzględnością i totalnością doświadczenia wojny a wymagającą spokoju ducha twórczością artystyczną: Inter arma silent Musae – w czasie wojny muzy milczą. Wojna jest bowiem zaprzeczeniem twórczości – aktem destrukcyjnym, totalnym, niszczycielskim, często bezsensownym. Pewien rodzaj ekspresji artystycznej rzeczywiście trudno pogodzić z doświadczeniem wojny. Z drugiej strony jednak, sztuka czerpie ze wszystkich obszarów życia – także z tych najtrudniejszych.

Zbiory malarstwa Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce pełnią dość szczególną rolę. Sale Instytutu, wypełnione polskim malarstwem, przenoszą bowiem z przestrzeni brooklyńskiego Greenpointu do pejzaży niziny środkowoeuropejskiej i pasma Karpat. Warto zatem wyruszyć tropem pejzażowym tych zbiorów, postrzegając obrazy jako elementy emocjonalnego wehikułu czasu i przestrzeni.

Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce w swoich zbiorach przechowuje bezcenne źródła odnoszące się głównie do historii najnowszej ziem polskich, jak i Polaków w świecie, zarówno po obu stronach Atlantyku. Wśród zbiorów Instytutu odnaleźć można dokumenty dotyczące kluczowych postaci i wydarzeń z XX wieku, w tym wojny światowe, emigrację polityczną, działalność dyplomatyczną i kulturalną Polaków za granicą.

Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) to słynny pianista i polityk, którego podziwiał cały świat. Był jednym z najsłynniejszych artystów w USA ma przełomie XIX i XX. Swoje życie dzielił między Szwajcarię i Amerykę. Paderewski zwykł mawiać, że przepis na artystę: to jeden procent talentu, dziesięć procent szczęścia i 90 procent pracy. To sprawdzało się w Ameryce. Mistrz kochał i podziwiał Stany Zjednoczone, tu spędził wiele lat swojego długiego życia podróżując z koncertami, od Kalifornii po Nowy Jork. Ameryka dała Paderewskiemu sławę, pieniądze i kontakty a Mistrz pokazał swój talent i zaangażował się w walkę o odzyskanie przez Polskę niepodległości. Na tej drodze Nowy Jork i okolice były kluczowe tu rozpoczęła się amerykańska przygoda i tu wszystko się zakończyło. Zadebiutował w Stanach Zjednoczonych 17 listopada 1891 r. w Nowym Jorku występem solo w prestiżowej Carnegie Hall, miał wtedy 31 lat.

Kiedy w trakcie II wojny światowej Józef Lipski w wieku 45 lat znalazł się na francuskim froncie w stopniu szeregowca, jego towarzysze broni nie chcieli uwierzyć, że przed nimi stoi człowiek, który jeszcze w niedawnej przeszłości bywał na europejskich salonach. Historia I. Lipskiego przypomina historie wielu prominentnych polityków okresu międzywojnia, którzy po wrześniowej klęsce 1939 roku zostali wykluczeni z działalności politycznej i znaleźli się na emigracji.

Wizyta J.Becka w Berlinie, lipiec 1935. Na zdjęciu: minister J.Beck, ambasador J.Lipski i ówczesny min. spraw zagranicznych Niemiec K. von Neurath - ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego 

Lipski pochodził z arystokratycznej wielkopolskiej rodziny. Po odzyskaniu przez Polską niepodległości w 1918 roku, szybko odnalazł swoje miejsce w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, ze względu na arystokratyczne pochodzenie, znajomość języków i nietuzinkowe umiejętności negocjatorskie, błyskawicznie piął się po szczeblach dyplomatycznej kariery. W latach 20-tych był sekretarzem w placówkach w Paryżu, Londynie a ostatecznie w Berlinie. W 1933 roku, gdy Hitler został kanclerzem, a Józefa Lipskiego mianowano Ambasadorem RP w stolicy Niemiec, wielu postrzegało tę nominację jako udane posunięcie w drodze do unormowania stosunków polsko-niemieckich.