Zbiory polskiej sztuki w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce kryją wiele dzieł, które – poza wartością artystyczną – stanowią świadectwo szczególnego dialogu polsko-amerykańskiego. Jednym z takich obiektów jest grafika przedstawiająca portret pierwszego amerykańskiego prezydenta, George’a Washingtona. Kontekst tego dzieła jest szczególnie ciekawy i wielowątkowy.
Sztuka i wojna pozornie się wykluczają. Podkreśla to parafraza przysłowia Cycerona, niekiedy przywoływana w kontekście kontrastu między bezwzględnością i totalnością doświadczenia wojny a wymagającą spokoju ducha twórczością artystyczną: Inter arma silent Musae – w czasie wojny muzy milczą. Wojna jest bowiem zaprzeczeniem twórczości – aktem destrukcyjnym, totalnym, niszczycielskim, często bezsensownym. Pewien rodzaj ekspresji artystycznej rzeczywiście trudno pogodzić z doświadczeniem wojny. Z drugiej strony jednak, sztuka czerpie ze wszystkich obszarów życia – także z tych najtrudniejszych.
Zbiory malarstwa Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce pełnią dość szczególną rolę. Sale Instytutu, wypełnione polskim malarstwem, przenoszą bowiem z przestrzeni brooklyńskiego Greenpointu do pejzaży niziny środkowoeuropejskiej i pasma Karpat. Warto zatem wyruszyć tropem pejzażowym tych zbiorów, postrzegając obrazy jako elementy emocjonalnego wehikułu czasu i przestrzeni.
Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce w swoich zbiorach przechowuje bezcenne źródła odnoszące się głównie do historii najnowszej ziem polskich, jak i Polaków w świecie, zarówno po obu stronach Atlantyku. Wśród zbiorów Instytutu odnaleźć można dokumenty dotyczące kluczowych postaci i wydarzeń z XX wieku, w tym wojny światowe, emigrację polityczną, działalność dyplomatyczną i kulturalną Polaków za granicą.
W Stanach Zjednoczonych miejsce do życia znalazło wielu żołnierzy Armii Gen. Władysława Andersa oraz rodzin uratowanych z Rosji Sowieckiej w wyniku ewakuacji wraz Armią Gen. Andersa. Wielu z ocalałych zostało członkami Instytutu Piłsudskiego w Ameryce.
2 Korpus Polski - Włochy
Ignacy Jan Paderewski
Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) to słynny pianista i polityk, którego podziwiał cały świat. Był jednym z najsłynniejszych artystów w USA ma przełomie XIX i XX. Swoje życie dzielił między Szwajcarię i Amerykę. Paderewski zwykł mawiać, że przepis na artystę: to jeden procent talentu, dziesięć procent szczęścia i 90 procent pracy. To sprawdzało się w Ameryce. Mistrz kochał i podziwiał Stany Zjednoczone, tu spędził wiele lat swojego długiego życia podróżując z koncertami, od Kalifornii po Nowy Jork. Ameryka dała Paderewskiemu sławę, pieniądze i kontakty a Mistrz pokazał swój talent i zaangażował się w walkę o odzyskanie przez Polskę niepodległości. Na tej drodze Nowy Jork i okolice były kluczowe tu rozpoczęła się amerykańska przygoda i tu wszystko się zakończyło. Zadebiutował w Stanach Zjednoczonych 17 listopada 1891 r. w Nowym Jorku występem solo w prestiżowej Carnegie Hall, miał wtedy 31 lat.
Kiedy w trakcie II wojny światowej Józef Lipski w wieku 45 lat znalazł się na francuskim froncie w stopniu szeregowca, jego towarzysze broni nie chcieli uwierzyć, że przed nimi stoi człowiek, który jeszcze w niedawnej przeszłości bywał na europejskich salonach. Historia I. Lipskiego przypomina historie wielu prominentnych polityków okresu międzywojnia, którzy po wrześniowej klęsce 1939 roku zostali wykluczeni z działalności politycznej i znaleźli się na emigracji.
Wizyta J.Becka w Berlinie, lipiec 1935. Na zdjęciu: minister J.Beck, ambasador J.Lipski i ówczesny min. spraw zagranicznych Niemiec K. von Neurath - ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego
Lipski pochodził z arystokratycznej wielkopolskiej rodziny. Po odzyskaniu przez Polską niepodległości w 1918 roku, szybko odnalazł swoje miejsce w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, ze względu na arystokratyczne pochodzenie, znajomość języków i nietuzinkowe umiejętności negocjatorskie, błyskawicznie piął się po szczeblach dyplomatycznej kariery. W latach 20-tych był sekretarzem w placówkach w Paryżu, Londynie a ostatecznie w Berlinie. W 1933 roku, gdy Hitler został kanclerzem, a Józefa Lipskiego mianowano Ambasadorem RP w stolicy Niemiec, wielu postrzegało tę nominację jako udane posunięcie w drodze do unormowania stosunków polsko-niemieckich.
Prezydent Mościcki z wizytą w Nowym Targu, 1929
Fascynują mnie czarno-białe, stare fotografie przedstawiające dawne dzieje, w szczególności lubię przeglądać te z okresu po 1918 r. II Rzeczypospolita, to bez wątpienia bardzo ciekawy, choć niełatwy, okres w dziejach Polski. Nasz kraj odrodził się na mapie Europy po wielu latach zaborów. Należało scalić te wielonarodowe i wielowyznaniowe ziemie, którego jeszcze niedawno wchodziły w skład trzech różnych organizmów państwowych. Państwo było ekonomicznie zacofane, funkcjonowały w nim trzy waluty, a istnienie na początku lat 20. było bardzo kruche. Był to okres walki o kształt granic Polski: bohaterskiej obrony Lwowa i walk o Galicję Wschodnią, konfliktu z Czechami o Zaolzie, czas powstań śląskich, powstania wielkopolskiego, oraz wojny polsko-bolszewickiej 1919-1921.
Odbudowa państwa była procesem długotrwałym i trudnym. Pomimo ogromnych trudności z jakimi zmagało się wtedy państwo polskie, bez wątpienia wiele udało się osiągnąć. Pomógł tu niezwykły entuzjazm, który wyzwolił się w zarówno u intelektualnych elit, jak i wśród zwykłych ludzi. W latach 20. przeprowadzono reformę monetarną, która uratowała Polskę przed hiperinflacją, rozpoczęto emisję złotego polskiego. Na poziomie szkoły elementarnej wprowadzono obowiązek powszechnego nauczania, otwarto także szereg nowych uczelni wyższych; min. krakowską Akademię Górniczo-Hutniczą, Uniwersytet Poznański, działalność wznowił Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie.
Listy pisane przez żołnierzy w czasie II wojny światowej do Stefanii Bardziłowskiej
Sztuka pisania listów odchodzi w zapomnienie i choć każdy z nas lubi je dostawać, listy są szybko wypierane przez inne formy komunikowania. Zamiast pisać list, wolimy wysłać sms czy email do drugiej osoby, możemy liczyć na natychmiastową odpowiedź nawet, jeżeli jest na drugim końcu świata. W dobie kiedy nie było współczesnych wynalazków, listy miały ogromne znaczenie. Były nie tylko nośnikiem informacji, okoliczności takie jak podróż, wojna czy zesłanie nadawały im specjalnej wymowy.
Listy podtrzymywały na duchu żołnierzy walczących w Polskiej Armii na Zachodzie, pełne goryczy, smutku, tęsknoty, często pisane przez zupełnie obce sobie osoby, niejednokrotnie były dla nich jedyną formą kontaktu z zewnętrznym światem. Żołnierze będący w niewoli pisali listy z prośbą o pomoc i w odpowiedzi przez długi czas dostawali paczki za pośrednictwem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża.
W naszej kolekcji zachowało się wiele listów, pisanych przez Stefanię Bardziłowską do polskich żołnierzy przebywających w niewoli niemieckiej, a także do żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych walczących na Zachodzie, którzy nie mogli utrzymywać kontaktu z rodziną. Dla podtrzymania morale zorganizowano dla nich wymianę listów z polonią amerykańską. Adresatką wielu takich listów była zaangażowana w niesienie pomocy polskim żołnierzom na Zachodzie, mieszkająca w Bostonie, Stefania Bardziłowska.
Bardziłowska nie była z żołnierzami w żaden sposób związana, jednak miała naturę społecznika i organizowała dla żołnierzy wysyłki paczek i listów. Zgodnie z obowiązującą konwencją genewską, korespondowanie z jeńcami było zastrzeżone tylko dla osób bliskich i członków rodziny. Pomimo to Bardziłowskiej udało się pozyskać od Międzynarodowego Czerwonego Krzyża szereg adresów polskich oficerów przebywających w niewoli. Ani cenzura niemiecka, ani cenzura amerykańska początkowo nie utrudniały nawiązywania kontaktów z jeńcami i przesyłania paczek do obozów.
Antoni Stefan Koper